Ostrokrzewy w Polsce i ich charakterystyka

Opisując kiedyś rośliny zimozielone - liściaste krzewy i drzewa, wskazałem na kilka gatunków ostrokrzewu (Ilex). Tych najpopularniejszych. Ostatni atak śnieżnej zimy - u nas w centrum spadło z 10 cm więc nie mam co narzekać - uświadomił mi, jak cenne w ogrodzie są to rośliny. Przedstawię ich zalety, a na koniec pokażę więcej gatunków, które udało mi się spotkać w polskich ogrodach. Nie wszystkie są zimozielone, nie wszystkie mają liście uzbrojone w kolce. Trzy najpopularniejsze w Polsce to kolczasty, Meservy i okółkowy.

Dlaczego ostrokrzew to cenna roślina ogrodowa?

Ostrokrzew przyjmuje wiele form i ma wiele zastosowań:

• jako świąteczna ozdoba - urokliwe, zimozielone gałązki, obsypane czerwonymi owocami, w wielu kulturach na świecie wykorzystywane są do tworzenia świątecznych dekoracji i stroików;
• jako żywopłot - wiekowy, kilkumetrowy szpaler ostrokrzewów z zimozielonymi, kłującymi liśćmi będzie zaporą nie do przebycia, szczególnie, że jest to roślina o gęstym pokroju;
• jako soliter - mnogość odmian z liśćmi o przeróżnych kolorach i kształtach dodaje ogrodowi olśniewających i bajkowych walorów; 
• jako roślina łatwa w uprawie, niewymagająca - jest odporny na trudne warunki (mróz, susza, zanieczyszczenia powietrza);
  
• jako pożytek - ostrokrzew to roślina miododajna, wabi pszczoły i inne zapylacze, a że kwitnie dość późno to jest bardzo ceniony przez pszczelarzy;
• jako pokarm dla ptactwa - żeńskie rośliny ostrokrzewów obficie owocują, a owoce są przysmakiem dla wielu gatunków ptaków (UWAGA - dla ludzi są szkodliwe, a nawet trujące);
• jako ochrona duszy - w niektórych opowieściach ludowych ostrokrzew uznawany jest za roślinę ochronną, która ma odstraszać złe duchy.

Na koniec łyżka dziegciu w beczce miodu. To, że jest on rośliną, które nie gubi liści na zimę, nie oznacza, że one nie opadają. Tak samo, jak sosna nie gubi liści, to pod sosną znajdziemy mnóstwo igliwia. Igły spadają po kilku latach. Tak samo jest u ostrokrzewów. Co kilka lat na przełomie maja i czerwca stare liście ostrokrzewów żółkną i opadają. Różnica jest taka, że liście tych najpopularniejszych w Polsce mają kolce - nie da się po nich chodzić. Trzeba je zbierać, żeby ktoś nie nadepnął gołą stopą i się nie zranił. Kolce są naprawdę bardzo ostre!

Jakie ostrokrzewy rosną w polskich ogrodach?

Przedstawiam listę gatunków od tych najczęściej spotykanych w naszych ogrodach:

Ostrokrzew kolczasty (Ilex aquifolium)

Numer 1 w Polsce. Duże, zimozielone drzewko, liście kolczaste i błyszczące, nieco pofałdowane. Potrafi osiągnąć 8-10 metrów wysokości. Owoce małe, czerwone, kuliste. Posiada wiele odmian o różnych pokrojach i kolorach liści.

Ostrokrzew kolczasty 'Angustifolia' (Ilex aquifolium 'Angustifolia')

Niewysoka odmiana o wąskich, lancetowatych liściach.

Ostrokrzew kolczasty 'Aurea Marginata' (Ilex aquifolium 'Aurea Marginata')

Odmiana z kremowo-żółtą obwódką na liściach.

Ostrokrzew kolczasty 'Crispa' (Ilex aquifolium 'Crispa')

Odmiana o powyginanych, postrzępionych lub lekko kędzierzawych liściach.

Ostrokrzew kolczasty 'Heckenzwerg' (Ilex aquifolium 'Heckenzwerg')

Miniaturowa odmiana powoli rosnąca o wąskich liściach.

Ostrokrzew kolczasty 'Silver Queen' (Ilex aquifolium 'Silver Queen')

Bardzo ostre liście o kremowej obwódce.

Ostrokrzew Meservy (Ilex meserveae)

Ma mniejsze, błyszczące, kolczaste liście i dekoracyjne, czerwone owoce. Nie osiąga dużych rozmiarów. Jest zimozieloną krzyżówką ostrokrzewu kolczastego i ostrokrzewu pomarszczonego. Numer 2 w Polsce.

Ostrokrzew amerykański (Ilex opaca)

Zimozielone drzewko, liście kolczaste ale mniej błyszczące od ostrokrzewu kolczastego, do którego jest podobne. Owoce na dłuższych ogonkach.

Ostrokrzew okółkowy (Ilex verticillata)

Ma sezonowe liście, które jesienią się przebarwiają na żółto i opadają. Nie mają kolców jesynie są ostro zakończone na wierzchołku. Owoce małe, czerwone, błyszczące, kuliste. W sezonie ze względu na brak kolców na liściach niezbyt łatwy do rozpoznania jako ostrokrzew.

Ostrokrzew okółkowy żółtoowocowy (Ilex verticillata f. chrysocarpa)

Odmiana o żółtych owocach. Dekoracyjna i wyjątkowa.

Ostrokrzew Fargesa (Ilex fargesii)

Ma wydłużone liście o drobnych kolcach. Są ciemnozielone, skórzaste, zimozielone. Nieprzypominają one liści ostrokrzewów.

Ostrokrzew górski (Ilex monticola, Ilex montana)

Zupełnie nie przypomina znane nam ostrokrzewy. Liście jajowate do owalnych, z długim, zwężającym się, lancetowatym zakończeniem i klinowatą nasadą, ząbkowane, jasnozielone. Kwitnie i owocuje obficie. Owoce kuliste, jaskrawoczerwone, drobne, osadzone na krótkich szypułkach. Bardzo urokliwe drzewko.

Ostrokrzew japoński (Ilex pedunculosa)

Bardzo nietypowy ostrokrzew o ciemnozielonych całobrzegich liściach pozbawionych kolcy. Charakteryzuje się owocami rosnącymi na długich 4 cm szypułkach.

Ostrokrzew karoliński (Ilex ambigua)

Duży krzew dorastający do 6 metrów wysokości. Liście bardzo unerwione, ciemnozielone, błyszczące, bez kolców. Brzegi liści są częściowo lub całkowicie ząbkowane. Kwitnie u nas w połowie wakacji.

Ostrokrzew lśniący (Ilex laevigata)

Kolejny ostrokrzew zupełnie nieprzypominający znanych nam ostrokrzewów. Górna powierzchnia liści jest gładka z drobno ząbkowanymi brzegami. Liście jasnozielone osadzone na owłosionych ogonkach. Owoce kuliste, jasnoczerwone, osadzone bezpośrednio na gałązakch. Ogonki są niewidoczne.

Ostrokrzew macropoda (Ilex macropoda)

Drzewo liściaste osiągające kilkanaście metrów wysokości. Liscie bez kolców, owalne, zielone, piłkowane. Owoce czerwone, drobne, osadzone na długich szypułkach. Owocuje u nas bardzo skromnie.

Ostrokrzew Perny'ego (Ilex pernyi)

Zimozielone, małe drzewo, posiadające sztywne gałęzie, gęsto pokryte liśćmi. Liście nietypowe - kwadratowe u nasady, z długim trójkątnym wierzchołkiem i dwoma dużymi kolcami, a często mniejszym po każdej stronie. Są ciemnozielone, błyszczące, skórzaste. Owoce bezogonkowe, czerwone, okrągło-podłużne.

Ostrokrzew piłkowany (Ilex serrata)

Duży krzew liściasty z rozłożystymi gałęziami. Liście owalne i jajowate, drobno ząbkowane, matowozielone na wierzchu, miękkie z drobnym meszkiem. Nie posiadają kolców. Owoce czerwone, kuliste.

Wkrótce kolejni przedstawiciele tego rodzaju drzew i krzewów.

Ostrokrzew kolczasty powtarza kwitnienie

Ostrokrzew kolczasty (Ilex aquifolium) kwitnie wiosną już od początków maja po czerwiec. W tym roku pierwszy raz się u mnie zdarzyło, aby ostrokrzew powtórzył kwitnienie. Stało się to pod koniec września i trwa nadal. Oczywiście kwiatów jest dużo mniej niż było to w czasie majowego kwitnienia ostrokrzewu. 

Co ciekawe o ponawianiu kwitnienia ostrokrzewu nie pisze literatura czy Wikipedia. Wiele drzew u nas ponawia kwitnienie. Do jabłoni, jarzębów, magnolii, i kilku innych gatunków, można dodać ostrokrzew. Zobaczymy, czy to tylko kwestia tegorocznego, mega ciepłego sezonu ogrodniczego, czy to już będzie powtarzalny proces?

Ostrokrzew piłkowany nie jest zimozielony

Czy ostrokrzew może nie być ostry, jak sama nazwa wskazuje? Znaczy się, czy jego liście mogą nie być kolczaste? Większość znanych nam gatunków ostrokrzewu ma liście kolczasto ząbkowane. Mniej lub bardziej ale ostre, sztywne, grube. Przyroda lubi wyjątki. Do nich należy m.in. ostrokrzew piłkowany. A ponieważ rodzaj ostrokrzew liczy sobie ok. 600 gatunków to nie jedyny nieostry wyjątek. Chociaż akurat ostrokrzew piłkowany ma minimalne ząbki, to wielu innych przedstawicieli ma zwykłe, całobrzegie liście.

Ostrokrzew piłkowany

Ostrokrzew piłkowany (Ilex serrata) pochodzi z Japonii. Rośnie najczęściej w formie dużego krzewu i potrafi osiągnąć 3-4 metry wysokości. Młode pędy zakrzywione, trochę zygzakowate, delikatnie puszyste. Liście owalne, jajowate do odwrotnie jajowatych, zwężające się na obu końcach, zwykle węższe na wierzchołku, drobno ząbkowane. Długość liści do 6-7 cm. Z wierzchu są matowozielone, w młodym wieku miękkie z drobnym puchem. Jesienią delikatnie bledną, nieco żółkną i opadają w listopadzie z gałązek. Owoce drobne, czerwone, kuliste, wiszą na krótkich ogonkach. Owocuje obficie. Bardzo urokliwie wyglądający ostrokrzew późną jesienią, gdy bezlistne gałązki są obsypane owocami, ale nie zimą - wtedy już jego owoce zostają skonsumowane przez ptactwo.

Charles Sargent podczas swych podroży do Japonii odnotował, że jego bezlistne gałęzie są sprzedawane w Tokio w ogromnych ilościach do dekoracji domów. Do tego celu nadają się doskonale, gdyż jagody utrzymują się na gałązkach i długo zachowują swój intensywny czerwony kolor.

Ostrokrzew kolczasty 'Angustifolia'

Nie wiem czemu w Polsce bardzo rzadko wykorzystuje się ostrokrzew do tworzenia żywopłotów czy topiarów. Pewnie to kwestia wyższej ceny sadzonek i niewiedzy o gatunkach i całym rodzaju. A przecież ich liście wyposażone w kolce spełniałyby bardzo dobrze rolę bariery ochronnej. 

Ja darzę dużym sentymentem te drzewa i krzewy. Dziś przedstawię bardzo urokliwą odmianę najbardziej rozpowszechnionego u nas ostrokrzewu kolczastego - 'Angustifolia'. 

Co w niej takiej niezwykłego i czym się wyróżnia? 

Ostrokrzew kolczasty 'Angustifolia' posiada drobne, ciemnozielone liście, bardziej wydłużone od klasycznego przedstawiciela. Czubek liścia również bardzo wydłużony. Oczywiście liście są wyposażone w kolce. Jest ich 4-6 par na brzegu i są nieco jaśniejsze. Bardzo ostre. Ulistnienie jest bardzo gęste, ale liście nie są aż tak bardzo sztywne. Odmiana rośnie dość wolno. Nie osiąga dużych wysokości. Jest mrozoodporna.

Czym się różni mahonia od ostrokrzewu? Część 3 - pąki na przedwiośniu.

Dziś ostatnia część cyklu porównująca te 2. rośliny w różnych porach roku. Mahonia i ostrokrzew wydają się podobne. Jednak, gdy dokładnie się przyjrzymy poszczególnym ich częściom, to różnice będą dobrze widoczne.

Mahonia na przedwiośniu

Mahonia bardzo szybko wypuszcza pąki kwiatowe we wzniesionych kwiatostanach. Pierwsze cieplejsze i słoneczne dni pod koniec lutego powodują rozwój pąków kwiatowych. Szczególnie u krzewów na słonecznych stanowiskach. Pąki pokryte są purpurowymi łuskami, z których powolutku wydostają się małe, okrągłe, żółte kwiatuszki. Pąki pojawiają się na szczytach pędów. Wyglądają one tak:

Mahonia - pąki kwiatowe


Mahonia - pąki kwiatowe


Mahonia - pąki kwiatowe


Mahonia - pąki kwiatowe


Mahonia - pąki kwiatowe

Ostrokrzew na przedwiośniu

Ostrokrzew dużo później reaguje na przedwiosenne ciepło. Pąki są malutkie, kremowo-purpurowe (ale nie żółte). Pojawiają się i na szczytach pędów i w kąciakch liści. Nie są wzniesione. One potrzebują jeszcze miesiąca zanim się zaczną otwierać. Są jeszcze okryte łuskami. Zupełnie inaczej niż prawie otwarte pąki mahoniowe z widocznymi żółtymi płatkami.

Ostrokrzew Meservy - pąki kwiatowe


Ostrokrzew kolczasty - pąki kwiatowe


Ostrokrzew kolczasty - pąki kwiatowe


Ostrokrzew Meservy - pąki kwiatowe


Ostrokrzew Meservy - pąki kwiatowe

Zobacz pozostałe różnice między mahonią a ostrokrzewem:
- różnice w liściach i pokroju;
- różnice w owocach i przebarwieniu liści jesienią.

Jeślii macie pomysł na pokazanie innych, podobnych roślin, gdzie istnieje problem z ich rozróżnianiem, to zachęcam do komentowania. Przygotuję wpisy ułatwiające ich rozpoznanie i przedstawiające istotne różnice.