Ostrokrzewy w Polsce i ich charakterystyka

Opisując kiedyś rośliny zimozielone - liściaste krzewy i drzewa, wskazałem na kilka gatunków ostrokrzewu (Ilex). Tych najpopularniejszych. Ostatni atak śnieżnej zimy - u nas w centrum spadło z 10 cm więc nie mam co narzekać - uświadomił mi, jak cenne w ogrodzie są to rośliny. Przedstawię ich zalety, a na koniec pokażę więcej gatunków, które udało mi się spotkać w polskich ogrodach. Nie wszystkie są zimozielone, nie wszystkie mają liście uzbrojone w kolce. Trzy najpopularniejsze w Polsce to kolczasty, Meservy i okółkowy.

Dlaczego ostrokrzew to cenna roślina ogrodowa?

Ostrokrzew przyjmuje wiele form i ma wiele zastosowań:

• jako świąteczna ozdoba - urokliwe, zimozielone gałązki, obsypane czerwonymi owocami, w wielu kulturach na świecie wykorzystywane są do tworzenia świątecznych dekoracji i stroików;
• jako żywopłot - wiekowy, kilkumetrowy szpaler ostrokrzewów z zimozielonymi, kłującymi liśćmi będzie zaporą nie do przebycia, szczególnie, że jest to roślina o gęstym pokroju;
• jako soliter - mnogość odmian z liśćmi o przeróżnych kolorach i kształtach dodaje ogrodowi olśniewających i bajkowych walorów; 
• jako roślina łatwa w uprawie, niewymagająca - jest odporny na trudne warunki (mróz, susza, zanieczyszczenia powietrza);
  
• jako pożytek - ostrokrzew to roślina miododajna, wabi pszczoły i inne zapylacze, a że kwitnie dość późno to jest bardzo ceniony przez pszczelarzy;
• jako pokarm dla ptactwa - żeńskie rośliny ostrokrzewów obficie owocują, a owoce są przysmakiem dla wielu gatunków ptaków (UWAGA - dla ludzi są szkodliwe, a nawet trujące);
• jako ochrona duszy - w niektórych opowieściach ludowych ostrokrzew uznawany jest za roślinę ochronną, która ma odstraszać złe duchy.

Na koniec łyżka dziegciu w beczce miodu. To, że jest on rośliną, które nie gubi liści na zimę, nie oznacza, że one nie opadają. Tak samo, jak sosna nie gubi liści, to pod sosną znajdziemy mnóstwo igliwia. Igły spadają po kilku latach. Tak samo jest u ostrokrzewów. Co kilka lat na przełomie maja i czerwca stare liście ostrokrzewów żółkną i opadają. Różnica jest taka, że liście tych najpopularniejszych w Polsce mają kolce - nie da się po nich chodzić. Trzeba je zbierać, żeby ktoś nie nadepnął gołą stopą i się nie zranił. Kolce są naprawdę bardzo ostre!

Jakie ostrokrzewy rosną w polskich ogrodach?

Przedstawiam listę gatunków od tych najczęściej spotykanych w naszych ogrodach:

Ostrokrzew kolczasty (Ilex aquifolium)

Numer 1 w Polsce. Duże, zimozielone drzewko, liście kolczaste i błyszczące, nieco pofałdowane. Potrafi osiągnąć 8-10 metrów wysokości. Owoce małe, czerwone, kuliste. Posiada wiele odmian o różnych pokrojach i kolorach liści.

Ostrokrzew kolczasty 'Angustifolia' (Ilex aquifolium 'Angustifolia')

Niewysoka odmiana o wąskich, lancetowatych liściach.

Ostrokrzew kolczasty 'Aurea Marginata' (Ilex aquifolium 'Aurea Marginata')

Odmiana z kremowo-żółtą obwódką na liściach.

Ostrokrzew kolczasty 'Crispa' (Ilex aquifolium 'Crispa')

Odmiana o powyginanych, postrzępionych lub lekko kędzierzawych liściach.

Ostrokrzew kolczasty 'Heckenzwerg' (Ilex aquifolium 'Heckenzwerg')

Miniaturowa odmiana powoli rosnąca o wąskich liściach.

Ostrokrzew kolczasty 'Silver Queen' (Ilex aquifolium 'Silver Queen')

Bardzo ostre liście o kremowej obwódce.

Ostrokrzew Meservy (Ilex meserveae)

Ma mniejsze, błyszczące, kolczaste liście i dekoracyjne, czerwone owoce. Nie osiąga dużych rozmiarów. Jest zimozieloną krzyżówką ostrokrzewu kolczastego i ostrokrzewu pomarszczonego. Numer 2 w Polsce.

Ostrokrzew amerykański (Ilex opaca)

Zimozielone drzewko, liście kolczaste ale mniej błyszczące od ostrokrzewu kolczastego, do którego jest podobne. Owoce na dłuższych ogonkach.

Ostrokrzew okółkowy (Ilex verticillata)

Ma sezonowe liście, które jesienią się przebarwiają na żółto i opadają. Nie mają kolców jesynie są ostro zakończone na wierzchołku. Owoce małe, czerwone, błyszczące, kuliste. W sezonie ze względu na brak kolców na liściach niezbyt łatwy do rozpoznania jako ostrokrzew.

Ostrokrzew okółkowy żółtoowocowy (Ilex verticillata f. chrysocarpa)

Odmiana o żółtych owocach. Dekoracyjna i wyjątkowa.

Ostrokrzew Fargesa (Ilex fargesii)

Ma wydłużone liście o drobnych kolcach. Są ciemnozielone, skórzaste, zimozielone. Nieprzypominają one liści ostrokrzewów.

Ostrokrzew górski (Ilex monticola, Ilex montana)

Zupełnie nie przypomina znane nam ostrokrzewy. Liście jajowate do owalnych, z długim, zwężającym się, lancetowatym zakończeniem i klinowatą nasadą, ząbkowane, jasnozielone. Kwitnie i owocuje obficie. Owoce kuliste, jaskrawoczerwone, drobne, osadzone na krótkich szypułkach. Bardzo urokliwe drzewko.

Ostrokrzew japoński (Ilex pedunculosa)

Bardzo nietypowy ostrokrzew o ciemnozielonych całobrzegich liściach pozbawionych kolcy. Charakteryzuje się owocami rosnącymi na długich 4 cm szypułkach.

Ostrokrzew karoliński (Ilex ambigua)

Duży krzew dorastający do 6 metrów wysokości. Liście bardzo unerwione, ciemnozielone, błyszczące, bez kolców. Brzegi liści są częściowo lub całkowicie ząbkowane. Kwitnie u nas w połowie wakacji.

Ostrokrzew lśniący (Ilex laevigata)

Kolejny ostrokrzew zupełnie nieprzypominający znanych nam ostrokrzewów. Górna powierzchnia liści jest gładka z drobno ząbkowanymi brzegami. Liście jasnozielone osadzone na owłosionych ogonkach. Owoce kuliste, jasnoczerwone, osadzone bezpośrednio na gałązakch. Ogonki są niewidoczne.

Ostrokrzew macropoda (Ilex macropoda)

Drzewo liściaste osiągające kilkanaście metrów wysokości. Liscie bez kolców, owalne, zielone, piłkowane. Owoce czerwone, drobne, osadzone na długich szypułkach. Owocuje u nas bardzo skromnie.

Ostrokrzew Perny'ego (Ilex pernyi)

Zimozielone, małe drzewo, posiadające sztywne gałęzie, gęsto pokryte liśćmi. Liście nietypowe - kwadratowe u nasady, z długim trójkątnym wierzchołkiem i dwoma dużymi kolcami, a często mniejszym po każdej stronie. Są ciemnozielone, błyszczące, skórzaste. Owoce bezogonkowe, czerwone, okrągło-podłużne.

Ostrokrzew piłkowany (Ilex serrata)

Duży krzew liściasty z rozłożystymi gałęziami. Liście owalne i jajowate, drobno ząbkowane, matowozielone na wierzchu, miękkie z drobnym meszkiem. Nie posiadają kolców. Owoce czerwone, kuliste.

Wkrótce kolejni przedstawiciele tego rodzaju drzew i krzewów.

Dąb bezszypułkowy 'Włodzimierz Seneta' ma 20 lat

Dąb bezszypułkowy 'Włodzimierz Seneta' pokazałem na zdjęciu opisując moją wizytę w Ogrodzie Botanicznym w Niegoszczy. To było młode nasadzenie. Drzewko z grubsza 2 metrowe. Tym razem spotkałem już duże drzewo tej odmiany, było to w Ogrodzie Botanicznym w Gołubiu.

Dąb bezszypułkowy 'Włodzimierz Seneta'

Dąb bezszypułkowy 'Włodzimierz Seneta' (Quercus petraea 'Włodzimierz Seneta') to pierwsza polska odmiana tego dębu o pstrych liściach. Liście są kilkubarwne - typowa zieleń jest poprzeplatana jaśniejszymi, żółtymi i białymi plamami. Co ciekawe wczesną wiosną pierwsze liście mają purpuroworóżowe odcienie. Latem natomiast ta wielobarwność nieco mniej rzuca się w oczy.

Odmiana ta ma dopiero 20 lat - znaleziona została w 2005 roku przez Bronisława Jana Szmita oraz Wiesława Gawrysia. Do handlu wprowadzono ją w 2012 roku. Nazwa została nadana dla upamiętnienia wybitnego polskiego dendrologa – Włodzimierza Senety.

Cis 'Amersfoort' o nietypowych liściach

Pierwsze spotkanie z tym drzewem jest wielkim zaskoczeniem. Nie mamy w ogóle pojęcia z czym mamy do czynienia. Nie przychodzi na myśl żaden gatunek, który znamy. Początkowo brakuje punktu zaczepienia. Liście są tak nietypowe, że myśli błądzą po wszystkich książkach z egzotycznymi drzewami i krzewami, które dotychczas przejrzeliśmy. Po zagranicznych atlasach drzew. Pustka w głowie. Nic nie pasuje. Potem po dłuższej chwili patrząc na korowinę, pędy i pąki już jesteśmy bliżej rozwiązania zagadki. 

O czym dziś będzie mowa? Oto cis pospolity w odmianie 'Amersfoort' (Taxus baccata 'Amersfoort').

Cis pospolity 'Amersfoort'

To odmiana cisu o wolnym wzroście. Ma małe, podłużne lub podłużnoeliptyczne liście. Co najistotniejsze one są okrągławe i ułożone promieniście. Nie wyglądają jak cisowe igły. Dlatego pierwsze wrażenie jest takie, że mamy do czynienia z drzewem liściastym, a nie iglastym. Nie dziwi zatem fakt, że pierwsza, oryginalna roślina rosła w Szpitalu Psychiatrycznym w Amersfoort w Holandii, a jej rozmnażanie zostało początkowo zidentyfikowane jako należące do gatunku Podocarpus znany w Polsce jako zastrzalin. Nie martwcie się zatem, jak się pomylicie za pierwszym razem, skoro zawodowcy też nie wiedzieli, że jest to cis :-).

Jest to roślina o sztywnym, wyprostowanym pokroju i odstających na boki pędach. Moim zdaniem idealna do ogrodów japońskich czy na bonsai. Ponieważ 'Amersfoort' rośnie ok. 5-10 cm rocznie to duże okazy mają raptem 2 metry wysokości po wielu latach rozwoju w ogrodzie. 

Myślę, że to drzewko, które spotkałem w Gołubieńskim Ogrodzie Botanicznym jest największym w naszym kraju. A tak w ogóle muszę zrobić kiedyś wpis o takich nietypowych drzewach. Spotkałem już ich wiele. A Wy macie takie swoje dziwne rarytasy? Zaproponujcie proszę.

Tetracentron chiński (Tetracentron sinense) - rzadkości dendrologiczne cz.32

Jako, że rok się powoli kończy to postanowiłem, jako ostatni wpis w 2024, poświęcić wyjątkowemu okazowi - bardzo rzadko spotykanemu u nas drzewku, które ostatnio spotkałem. Tetracentron chiński (Tetracentron sinense) należący do jednych z najprymitywniejszych roślin okrytozalążkowych na świecie. To stare odgałęzienie drzewa filogenetycznego, które wydzieliło się już jakieś 130 mln lat temu. Miało być wyjątkowo, więc jest rarytas!

Tetracentron chiński 

Tetracentron chiński (Tetracentron sinense) pochodzi z Butanu, Chin, Indii, Nepalu i Wietnamu. Co ważne jest mrozoodporny i wytrzymuje nasze zimy. Drzewko, które spotkałem, miało ponad 3 metry wysokości i żadnych uszkodzeń mrozowych. Jedynie wiosenne przymrozki mogą uszkadzać świeże listki.

Tetracentron ma pojedyncze liście wyrastające na naprzemiennych, krótkich pędach, noszących wyraźne koncentryczne blizny z poprzedniego sezonu wzrostu. Ogonki smukłe, czerwone, 2–4 cm długości, półobłe, kanalikowe. Liście są ciemnozielone, szeroko lub wąskojajowate, nasada sercowata, wierzchołek spiczasty, brzegi ostro ząbkowane, czerwonawe; dłoniasto żyłkowane od nasady, wciśnięte na górnej powierzchni, silnie uniesione od spodu. Jesienią dość ładnie przebarwiają się na żółte barwy.

W Polsce jeszcze nie słyszałem o jego kwitnieniu. W Europie Zachodniej w niektórych arboretach można podziwiać jego kwiaty. Kwiatostan jest zielony, smukły, zwisający, długi do 20 cm długości. Zawiera  aż do 80–125 pojedynczych, bezpłatkowych, żółtozielonych, obupłciowych, małych kwiatów. Owoce to 4-komorowe, pękające mieszki do 5 mm szerokości. Każdy mieszek zawiera 4 ostre, małe wypustki. Po dojrzeniu owoce brązowieją i pękają.

To niezwykłe drzewo zostało odkryte przez Augustina Henry'ego w Hubei w Chinach w połowie lat 80. XIX wieku, a później opisane przez botanika Daniela Olivera w 1889 roku. W 1901 roku, zostało wprowadzone do uprawy przez Ernesta Wilsona, który zebrał je podczas swojej pierwszej wyprawy do Chin dla Veitch Nurseries, które zleciły mu zebranie nasion roślin o znaczeniu ogrodniczym. Pomimo, że od wprowadzenia do uprawy mięło już ponad 100 lat tetracentron pozostaje rzadkim drzewem w ogrodach. Widuje się go głównie w specjalistycznych kolekcjach i ogrodach botanicznych. Nawet poza Polską w Europie jest rzadkością.

Tetracentron sinense jest gatunkiem pionierskim i rośnie bardzo szybko. Uprawiane drzewa osiągają wysokość 5 metrów już po 10 latach od wysiania nasion i posadzenia ich w wilgotnym środowisku. Warto spróbować - powalił mnie urodą silnie unerwionych liści pięknie ułożonych na gałązkach. Ma ktoś?

Zastanawiacie się skąd pochodzi nazwa tego drzewa? Tetra to akurat w miarę łatwo, jak kupujecie czteropak napojów to często pojawia się na nich nazwa tetra, tetra - z greckiego to cztery. Z kolei kentron oznacza z greki spiczasty lub ostroga. Zatem nazwa tetracentron nawiązuje do bardzo charakterystycznych 4 spiczastych wypustek na jego owocach. Warto zerknąć do zagranicznych serwisów i zobaczyć, jak te owoce wyglądają. Ja niestety nie posiadam takich zdjęć. Może kiedyś.

Klon srebrzysty 'Laciniatum Wieri'

Klon srebrzysty (Acer saccharinum) bywa częstym gościem na moim blogu ze względu na bardzo wczesne kwitnienie i owocowanie. Generalnie bywa też częstym drzewem w polskich miastach i miasteczkach. Rośnie dużo tych drzew u nas.

Dziś pokażę jego ciekawą odmianę 'Laciniatum Wieri' o bardzo głęboko powcinanych liściach, czasami nawet niemal postrzępionych. Drzewo ma trochę luźniejszą koronę niż typowy gatunek. Gałęzie długie i wiotkie, przewisające. Kolor liści z wierzchu zielonkawe - ton zieleni jasny i błyszczący, spodem liście srebrzystobiałe. Jesienią potrafią przybrać ciekawe barwy.

Ciekawe jest dla mnie pochodzenie tej odmiany. Jedne źródła piszą o odkryciu jej w 1870 roku w Genesee Valley w pobliżu Rochester w USA, przez dr D.B. Wier z Lacon, Illinois. Inni piszą, że to bardzo stara holenderska odmiana klonu srebrzystego. Jak było naprawdę?

Za kilka dni zgubi ostatnie liście. Zobaczcie jak 'Laciniatum Wieri' się teraz jesienią przebarwia.