Ostrokrzewy w Polsce i ich charakterystyka

Opisując kiedyś rośliny zimozielone - liściaste krzewy i drzewa, wskazałem na kilka gatunków ostrokrzewu (Ilex). Tych najpopularniejszych. Ostatni atak śnieżnej zimy - u nas w centrum spadło z 10 cm więc nie mam co narzekać - uświadomił mi, jak cenne w ogrodzie są to rośliny. Przedstawię ich zalety, a na koniec pokażę więcej gatunków, które udało mi się spotkać w polskich ogrodach. Nie wszystkie są zimozielone, nie wszystkie mają liście uzbrojone w kolce. Trzy najpopularniejsze w Polsce to kolczasty, Meservy i okółkowy.

Dlaczego ostrokrzew to cenna roślina ogrodowa?

Ostrokrzew przyjmuje wiele form i ma wiele zastosowań:

• jako świąteczna ozdoba - urokliwe, zimozielone gałązki, obsypane czerwonymi owocami, w wielu kulturach na świecie wykorzystywane są do tworzenia świątecznych dekoracji i stroików;
• jako żywopłot - wiekowy, kilkumetrowy szpaler ostrokrzewów z zimozielonymi, kłującymi liśćmi będzie zaporą nie do przebycia, szczególnie, że jest to roślina o gęstym pokroju;
• jako soliter - mnogość odmian z liśćmi o przeróżnych kolorach i kształtach dodaje ogrodowi olśniewających i bajkowych walorów; 
• jako roślina łatwa w uprawie, niewymagająca - jest odporny na trudne warunki (mróz, susza, zanieczyszczenia powietrza);
  
• jako pożytek - ostrokrzew to roślina miododajna, wabi pszczoły i inne zapylacze, a że kwitnie dość późno to jest bardzo ceniony przez pszczelarzy;
• jako pokarm dla ptactwa - żeńskie rośliny ostrokrzewów obficie owocują, a owoce są przysmakiem dla wielu gatunków ptaków (UWAGA - dla ludzi są szkodliwe, a nawet trujące);
• jako ochrona duszy - w niektórych opowieściach ludowych ostrokrzew uznawany jest za roślinę ochronną, która ma odstraszać złe duchy.

Na koniec łyżka dziegciu w beczce miodu. To, że jest on rośliną, które nie gubi liści na zimę, nie oznacza, że one nie opadają. Tak samo, jak sosna nie gubi liści, to pod sosną znajdziemy mnóstwo igliwia. Igły spadają po kilku latach. Tak samo jest u ostrokrzewów. Co kilka lat na przełomie maja i czerwca stare liście ostrokrzewów żółkną i opadają. Różnica jest taka, że liście tych najpopularniejszych w Polsce mają kolce - nie da się po nich chodzić. Trzeba je zbierać, żeby ktoś nie nadepnął gołą stopą i się nie zranił. Kolce są naprawdę bardzo ostre!

Jakie ostrokrzewy rosną w polskich ogrodach?

Przedstawiam listę gatunków od tych najczęściej spotykanych w naszych ogrodach:

Ostrokrzew kolczasty (Ilex aquifolium)

Numer 1 w Polsce. Duże, zimozielone drzewko, liście kolczaste i błyszczące, nieco pofałdowane. Potrafi osiągnąć 8-10 metrów wysokości. Owoce małe, czerwone, kuliste. Posiada wiele odmian o różnych pokrojach i kolorach liści.

Ostrokrzew kolczasty 'Angustifolia' (Ilex aquifolium 'Angustifolia')

Niewysoka odmiana o wąskich, lancetowatych liściach.

Ostrokrzew kolczasty 'Aurea Marginata' (Ilex aquifolium 'Aurea Marginata')

Odmiana z kremowo-żółtą obwódką na liściach.

Ostrokrzew kolczasty 'Crispa' (Ilex aquifolium 'Crispa')

Odmiana o powyginanych, postrzępionych lub lekko kędzierzawych liściach.

Ostrokrzew kolczasty 'Heckenzwerg' (Ilex aquifolium 'Heckenzwerg')

Miniaturowa odmiana powoli rosnąca o wąskich liściach.

Ostrokrzew kolczasty 'Silver Queen' (Ilex aquifolium 'Silver Queen')

Bardzo ostre liście o kremowej obwódce.

Ostrokrzew Meservy (Ilex meserveae)

Ma mniejsze, błyszczące, kolczaste liście i dekoracyjne, czerwone owoce. Nie osiąga dużych rozmiarów. Jest zimozieloną krzyżówką ostrokrzewu kolczastego i ostrokrzewu pomarszczonego. Numer 2 w Polsce.

Ostrokrzew amerykański (Ilex opaca)

Zimozielone drzewko, liście kolczaste ale mniej błyszczące od ostrokrzewu kolczastego, do którego jest podobne. Owoce na dłuższych ogonkach.

Ostrokrzew okółkowy (Ilex verticillata)

Ma sezonowe liście, które jesienią się przebarwiają na żółto i opadają. Nie mają kolców jesynie są ostro zakończone na wierzchołku. Owoce małe, czerwone, błyszczące, kuliste. W sezonie ze względu na brak kolców na liściach niezbyt łatwy do rozpoznania jako ostrokrzew.

Ostrokrzew okółkowy żółtoowocowy (Ilex verticillata f. chrysocarpa)

Odmiana o żółtych owocach. Dekoracyjna i wyjątkowa.

Ostrokrzew Fargesa (Ilex fargesii)

Ma wydłużone liście o drobnych kolcach. Są ciemnozielone, skórzaste, zimozielone. Nieprzypominają one liści ostrokrzewów.

Ostrokrzew górski (Ilex monticola, Ilex montana)

Zupełnie nie przypomina znane nam ostrokrzewy. Liście jajowate do owalnych, z długim, zwężającym się, lancetowatym zakończeniem i klinowatą nasadą, ząbkowane, jasnozielone. Kwitnie i owocuje obficie. Owoce kuliste, jaskrawoczerwone, drobne, osadzone na krótkich szypułkach. Bardzo urokliwe drzewko.

Ostrokrzew japoński (Ilex pedunculosa)

Bardzo nietypowy ostrokrzew o ciemnozielonych całobrzegich liściach pozbawionych kolcy. Charakteryzuje się owocami rosnącymi na długich 4 cm szypułkach.

Ostrokrzew karoliński (Ilex ambigua)

Duży krzew dorastający do 6 metrów wysokości. Liście bardzo unerwione, ciemnozielone, błyszczące, bez kolców. Brzegi liści są częściowo lub całkowicie ząbkowane. Kwitnie u nas w połowie wakacji.

Ostrokrzew lśniący (Ilex laevigata)

Kolejny ostrokrzew zupełnie nieprzypominający znanych nam ostrokrzewów. Górna powierzchnia liści jest gładka z drobno ząbkowanymi brzegami. Liście jasnozielone osadzone na owłosionych ogonkach. Owoce kuliste, jasnoczerwone, osadzone bezpośrednio na gałązakch. Ogonki są niewidoczne.

Ostrokrzew macropoda (Ilex macropoda)

Drzewo liściaste osiągające kilkanaście metrów wysokości. Liscie bez kolców, owalne, zielone, piłkowane. Owoce czerwone, drobne, osadzone na długich szypułkach. Owocuje u nas bardzo skromnie.

Ostrokrzew Perny'ego (Ilex pernyi)

Zimozielone, małe drzewo, posiadające sztywne gałęzie, gęsto pokryte liśćmi. Liście nietypowe - kwadratowe u nasady, z długim trójkątnym wierzchołkiem i dwoma dużymi kolcami, a często mniejszym po każdej stronie. Są ciemnozielone, błyszczące, skórzaste. Owoce bezogonkowe, czerwone, okrągło-podłużne.

Ostrokrzew piłkowany (Ilex serrata)

Duży krzew liściasty z rozłożystymi gałęziami. Liście owalne i jajowate, drobno ząbkowane, matowozielone na wierzchu, miękkie z drobnym meszkiem. Nie posiadają kolców. Owoce czerwone, kuliste.

Wkrótce kolejni przedstawiciele tego rodzaju drzew i krzewów.

Dąb szypułkowy i zmienność rozmiaru i kształtu żołędzi i liści

Spacerując dziś z pracy do domu na odcinku 2 km od dworca PKP spotkałem kilka drzew dębów szypułkowych. Takich kilkuletnich jak i kilkudziesięcioletnich. Zainteresowały mnie spadające żołędzie. A w zasadzie ich rozmiar i kształt. Okazuje się, że dąb szypułkowy (Quercus robur) cechuje się dużą zmiennością owoców ale i liści.Tyle lat obserwuję drzewa a tak naprawdę dopiero w tym roku odnotowałem tak dogłębnie ten fakt.

Proszę zobaczcie, zebrałem wszystkie, moje losowe zbiory na jednej planszy. Liście miały od tych największych mierzących 20 do 9 cm długości do tych najmniejszych o szerokości 5 - 10 cm. Żołędzie (niezależnie od rozmiaru liści) miały od 2 do 4 cm długości oraz 0,8 - 2 cm szerokości. Niezależnie, albowiem duży liść nie oznacza dużych owoców. Warto też zwrócić uwagę na dużą zmienność ich kształtów. Ciekawostka, nieprawdaż?

Klon trójkwiatowy późno gubi liście

9 lat temu pokazałem, jak pięknie przebarwia się klon trójkwiatowy (Acer triflorum). Nie miałem wtedy pojęcia, że jego liście bardzo długo nie opadają z gałązek. Z powodzeniem dodałbym go do listy drzew późno gubiących liście jesienią, gdyby był popularniejszym drzewem u nas. Jest jednak dużą rzadkością ale warto wiedzieć. Taka ciekawostka dendrologiczna dla tych, którzy chcieliby go posadzić w ogrodzie. 

Zdjęcia są z tego tygodnia. Liście klonu trójkwiatowego dobrze jeszcze trzymają się gałązek. Podobny do niego klon strzępiastokory (Acer griseum) szybciej gubi liście.

Osadka liściowa

Liście drzew bywają proste lub złożone. Każdy liść złożony składa się z kilku do kilkunastu, czy nawet kilkudziesięciu listków (blaszek liściowych). Te listki osadzone są na osi liścia. Mocno do niej przyczepione stanowią całość. Jesienią nie wszystkie listki opadają naraz, lecz dzieje się to niezależnie, pojedynczo lub po kilka sztuk. Czasami opada cały liść złożony.

Czym jest osadka?

Oś liścia złożonego do której przyczepione są poszczególne listki nazywa się osadką liścia. To po prostu część liścia złożonego, która nie jest blaszką liściową. Czasami spotykamy liście podwójnie złożone. Wtedy mamy 2 rodzaje osadek. Osadkę główną i osadki drugiego rzędu.

Teraz u wielu drzew dobrze widać, że od osadek poodrywały się już niektóre listki. Czasami same osadki znajdziemy leżące po drzewem, a czasami listki już opadną, a sama osadka jeszcze wisi na gałązce. Wiele gatunków drzew traci liście na swój charakterystyczny sposób. Warto poobserwować, które gatunki, jak się zachowują jesienią. Zobaczcie te przykłady:

Karagana syberyjska gubi losowo listki


Strączyn żółty gubi wszystkie listki, a osadki zostają na gałązkach ...


... albo opadają samotne


Kasztanowiec zwyczajny w większości gubi samotne osadki ...


... ale czasmi zostają też na gałązkach


Korkowiec amurski też pozostawia osadki na gałązkach


Liście roztrzeplina wiechowatego opadają w całości razem z osadkami


Listki jarzębu dalekowschodniego odrywają się od osadek i osobno spadają

Wkrótce kolejne przykłady osadek.

Atlas liści - zielnik z liści drzew - drzewa rzadziej spotykane

Atlas liści drzew z podpisami, bardzo pomocny podczas tworzenia zielnika z liści drzew, cieszy się olbrzymią popularnością. Od momentu początku jego tworzenia minęły już 3 lata. Dziękuję za dziesiątki podziękowań. Widzę, że trafiłem w potrzeby wielu czytelników mojego bloga. Tylko dodam, że w miarę możliwości dodaję tam kolejne skany liści.

Tym razem, z dniem dzisiejszym, rozpoczynam nową serię - liście drzew mniej popularnych. Wiele z nich można spotkać w naszych parkach i warto wiedzieć, z jakiego drzewa pochodzą. Na razie skanów jest niewiele - ale to tylko początek (jeśli potrzebujecie jakiś konkretny gatunek drzewa to dajcie znać w komentarzu).

Drzewa, które długo utrzymują liście

Mamy ostatni dzień listopada, a jak sobie pospacerujemy po parkach, to zauważymy kilka gatunków drzew, które jeszcze utrzymują liście na gałązkach. Nic sobie nie robią z hasła "listopad - liść opadł" - wytrwają do grudnia. I nie chodzi mi tu o gatunki drzew, których liście wiszą aż do wiosny. Chodzi o takie drzewa z zielonymi, bądź przebarwionymi liśćmi na pniu. Takimi, które już powinny opaść.

Czy to takie dziwne? Trochę tak. Odnotowaliśmy już atak mrozu poniżej -6°C (piszę dla Polski Centralnej). Większość drzew już zgubiła liście. Zostały tylko te najwytrwalsze. Zaczyna się grudzień.

Które drzewo najdłużej utrzymuje liście?

Rekordzistkami są wierzby - głównie wierzba płacząca i wierzba mandżurska z poskręcanymi liśćmi. Długo wiszą też liście lipy srebrzystej szczególnie odmiany 'Brabant' i szerokolistnej. Zastanawiają niektóre brzozy brodawkowate i te odmiany 'Youngii' oraz 'Purpurea'. Nowością ostatnich lat jest grusza drobnoowocowa i ona bardzo długo nie gubi liści. Niektóre platany klonolistne też jeszcze posiadają część liści. Bardzo długo zielona jest robinia biała parasolowatej odmiany 'Umbraculifera'. Z topól późno gubi liście topola chińska. Warto też wspomnieć o wiązach z małymi liśćmi - wiąz drobnolistny i wiąz 'Jacqueline Hillier' też jeszcze mają liście. Dużo liści. 

Na koniec warto wspomnieć o rzadko występującym u nas wiązowcu zachodnim. Na początku grudnia miał jeszcze na gałązkach (tych dolnych) masy przywiędniętych, dotkniętych pierwszym przymrozkiem liści. Jako ostatnie drzewo liściaste podam jeszcze głóg Lavallego. On późno kwitnie wiosną, a teraz bardzo późno gubi swoje błyszczące liście.

Z drzew iglastych mamy naszego modrzewia europejskiego - żółtozłoty jeszcze nie pogubił wszystkich igieł. Ba - on zgubił niewiele igieł dotychczas.

Z wysokich krzewów zielone jeszcze są niektóre leszczyny pospolite, kolkwicje chińskie, derenie białe, szczyty górnych gałązek derenia świdwa o pomarszczonych liściach odmiany 'Compressa' i niektóre kaliny, pęcherznice oraz berberysy.

Grusza drobnoowocowa


Wierzba płacząca


Platan klonolistny


Brzoza brodawkowata


Kolkwicja chińska


Kalina


Brzoza 'Youngii'


Brzoza 'Purpurea'


Modrzew europejski


Robinia biała 'Umbraculifera'


Wierzba mandżurska


Wiąz 'Jacqueline Hillier'


Wiąz drobnolistny


Lipa szerokolistna


Głóg Lavallego


Wiązowiec zachodni


Leszczyna pospolita


Dereń biały


Dereń świdwa 'Compressa'


Berberys Thunberga

Zdaję sobie sprawę, że lista nie jest pełna. Będę ją jeszcze uzupełniał. A może od Was się dowiem o kolejnych gatunkach? Piszcie w komentarzach.