Najwcześniej kwitnące różaneczniki

Postanowiłem zapoczątkować wpis, w którym będę zbierał gatunki najwcześniej kwitnących u nas różaneczników (Rhododendron). Chodzi o takie marcowo-kwietniowe kwitnienia, zanim cała masa innych różaneczników zakwitnie w naszych ogrodach. 

Na początek ten najbardziej kojarzący się z wczesnym kwitnieniem - różanecznik dahurski (Rhododendron dauricum). To krzew o rozłożystym pokroju, szerokości do 1,5 metra, młode pędy łuskowate i owłosione. Liście grube i skórzaste, niektóre długo utrzymujące się, eliptyczne do owalnych, wierzchołek zaokrąglony, górna powierzchnia z krótko owłosionym nerwem głównym, poza tym nagie. Dolna powierzchnia gęsto łuskowata. Różanecznik dahurski ma zazwyczaj jaskraworóżowe, fioletowe kwiaty. Są pojedyncze, rozwijają się na końcach gałęzi, korona o otwartym, lejkowatym kształcie, wielkości 14–21 mm, zewnętrzna powierzchnia owłosiona. Liczba pręcików 10, zalążnia łuskowata, poza tym naga, wcięta poniżej słupka dziesiątkowego.

Pochodzi z Rosji, od wschodniej Syberii aż po Pacyfik, a także z północno-wschodniej Mongolii, północno-wschodnich Chin, Korei i Japonii. Jest jednym z najwcześniej kwitnących rododendronów, ukazując kwiaty zazwyczaj już w zimę, czasami nawet wtedy, gdy na ziemi leży śnieg, ale w niektórych latach pojawia się później.

Kolejny wcześniak to różanecznik Ledebour'a (Rhododendron ledebourii). On systematycznie uważany jest za odmianę różanecznika dahurskiego. Ma liście bardzo ciemnozielone, utrzymujące się przez zimę. Niedawno nadano mu odrębny status specyficzny, jako Rhododendron ledebourii, ponieważ zajmuje odrębny obszar w Ałtaju i wschodniej Syberii, gdzie nie pokrywa się z typowym Rhododendron dauricum. Dla mnie osobiście oba te krzewy wyglądały bardzo podobnie.

Trzeci, konkurujący o palmę pierwszeństwa w kwitnieniu różanecznik to różanecznik ostrokończysty (Rhododendron mucronulatum). On różni się od tych poprzednich tym, że gdy rozpoczyna kwitnienie to ma same pojedyncze, drobne liście. Pochodzi z Dalekiego Wschodu, porasta północne i wschodnie Chiny, Koreę oraz Japonię. Rośnie tam do 3 metrów wysokości. U nas osiąga maksymalnie 1,5 metra wysokości. 

Kwiaty ma różowawe, czasem nawet jaśniejsze z delikatnymi kropkami na górnym płatku. Są dzwonkowate o średnicy ok. 4 cm, składają się z 5 płatków i 10 ciemnopurpurowych pręcików. Zebrane są pojedynczo lub po 3-6 sztuk na wierzchołkach pędów. Liście eliptyczne do delikatnie lancetowatych, cienkie, zakończone małym, ostrym wyrostkiem. Właśnie od tego ostrego zakończenia pochodzi jego nazwa. Czasami brzmi ona ostrokrzew kończystolistny. Jesienią większość liści opada, i tylko nieliczne pozostają na zimę. W Polsce na zimę traci wszystkie liście.

Ostrokrzewy w Polsce i ich charakterystyka

Opisując kiedyś rośliny zimozielone - liściaste krzewy i drzewa, wskazałem na kilka gatunków ostrokrzewu (Ilex). Tych najpopularniejszych. Ostatni atak śnieżnej zimy - u nas w centrum spadło z 10 cm więc nie mam co narzekać - uświadomił mi, jak cenne w ogrodzie są to rośliny. Przedstawię ich zalety, a na koniec pokażę więcej gatunków, które udało mi się spotkać w polskich ogrodach. Nie wszystkie są zimozielone, nie wszystkie mają liście uzbrojone w kolce. Trzy najpopularniejsze w Polsce to kolczasty, Meservy i okółkowy.

Dlaczego ostrokrzew to cenna roślina ogrodowa?

Ostrokrzew przyjmuje wiele form i ma wiele zastosowań:

• jako świąteczna ozdoba - urokliwe, zimozielone gałązki, obsypane czerwonymi owocami, w wielu kulturach na świecie wykorzystywane są do tworzenia świątecznych dekoracji i stroików;
• jako żywopłot - wiekowy, kilkumetrowy szpaler ostrokrzewów z zimozielonymi, kłującymi liśćmi będzie zaporą nie do przebycia, szczególnie, że jest to roślina o gęstym pokroju;
• jako soliter - mnogość odmian z liśćmi o przeróżnych kolorach i kształtach dodaje ogrodowi olśniewających i bajkowych walorów; 
• jako roślina łatwa w uprawie, niewymagająca - jest odporny na trudne warunki (mróz, susza, zanieczyszczenia powietrza);
  
• jako pożytek - ostrokrzew to roślina miododajna, wabi pszczoły i inne zapylacze, a że kwitnie dość późno to jest bardzo ceniony przez pszczelarzy;
• jako pokarm dla ptactwa - żeńskie rośliny ostrokrzewów obficie owocują, a owoce są przysmakiem dla wielu gatunków ptaków (UWAGA - dla ludzi są szkodliwe, a nawet trujące);
• jako ochrona duszy - w niektórych opowieściach ludowych ostrokrzew uznawany jest za roślinę ochronną, która ma odstraszać złe duchy.

Na koniec łyżka dziegciu w beczce miodu. To, że jest on rośliną, które nie gubi liści na zimę, nie oznacza, że one nie opadają. Tak samo, jak sosna nie gubi liści, to pod sosną znajdziemy mnóstwo igliwia. Igły spadają po kilku latach. Tak samo jest u ostrokrzewów. Co kilka lat na przełomie maja i czerwca stare liście ostrokrzewów żółkną i opadają. Różnica jest taka, że liście tych najpopularniejszych w Polsce mają kolce - nie da się po nich chodzić. Trzeba je zbierać, żeby ktoś nie nadepnął gołą stopą i się nie zranił. Kolce są naprawdę bardzo ostre!

Jakie ostrokrzewy rosną w polskich ogrodach?

Przedstawiam listę gatunków od tych najczęściej spotykanych w naszych ogrodach:

Ostrokrzew kolczasty (Ilex aquifolium)

Numer 1 w Polsce. Duże, zimozielone drzewko, liście kolczaste i błyszczące, nieco pofałdowane. Potrafi osiągnąć 8-10 metrów wysokości. Owoce małe, czerwone, kuliste. Posiada wiele odmian o różnych pokrojach i kolorach liści.

Ostrokrzew kolczasty 'Angustifolia' (Ilex aquifolium 'Angustifolia')

Niewysoka odmiana o wąskich, lancetowatych liściach.

Ostrokrzew kolczasty 'Aurea Marginata' (Ilex aquifolium 'Aurea Marginata')

Odmiana z kremowo-żółtą obwódką na liściach.

Ostrokrzew kolczasty 'Crispa' (Ilex aquifolium 'Crispa')

Odmiana o powyginanych, postrzępionych lub lekko kędzierzawych liściach.

Ostrokrzew kolczasty 'Heckenzwerg' (Ilex aquifolium 'Heckenzwerg')

Miniaturowa odmiana powoli rosnąca o wąskich liściach.

Ostrokrzew kolczasty 'Silver Queen' (Ilex aquifolium 'Silver Queen')

Bardzo ostre liście o kremowej obwódce.

Ostrokrzew Meservy (Ilex meserveae)

Ma mniejsze, błyszczące, kolczaste liście i dekoracyjne, czerwone owoce. Nie osiąga dużych rozmiarów. Jest zimozieloną krzyżówką ostrokrzewu kolczastego i ostrokrzewu pomarszczonego. Numer 2 w Polsce.

Ostrokrzew amerykański (Ilex opaca)

Zimozielone drzewko, liście kolczaste ale mniej błyszczące od ostrokrzewu kolczastego, do którego jest podobne. Owoce na dłuższych ogonkach.

Ostrokrzew okółkowy (Ilex verticillata)

Ma sezonowe liście, które jesienią się przebarwiają na żółto i opadają. Nie mają kolców jesynie są ostro zakończone na wierzchołku. Owoce małe, czerwone, błyszczące, kuliste. W sezonie ze względu na brak kolców na liściach niezbyt łatwy do rozpoznania jako ostrokrzew.

Ostrokrzew okółkowy żółtoowocowy (Ilex verticillata f. chrysocarpa)

Odmiana o żółtych owocach. Dekoracyjna i wyjątkowa.

Ostrokrzew Fargesa (Ilex fargesii)

Ma wydłużone liście o drobnych kolcach. Są ciemnozielone, skórzaste, zimozielone. Nieprzypominają one liści ostrokrzewów.

Ostrokrzew górski (Ilex monticola, Ilex montana)

Zupełnie nie przypomina znane nam ostrokrzewy. Liście jajowate do owalnych, z długim, zwężającym się, lancetowatym zakończeniem i klinowatą nasadą, ząbkowane, jasnozielone. Kwitnie i owocuje obficie. Owoce kuliste, jaskrawoczerwone, drobne, osadzone na krótkich szypułkach. Bardzo urokliwe drzewko.

Ostrokrzew japoński (Ilex pedunculosa)

Bardzo nietypowy ostrokrzew o ciemnozielonych całobrzegich liściach pozbawionych kolcy. Charakteryzuje się owocami rosnącymi na długich 4 cm szypułkach.

Ostrokrzew karoliński (Ilex ambigua)

Duży krzew dorastający do 6 metrów wysokości. Liście bardzo unerwione, ciemnozielone, błyszczące, bez kolców. Brzegi liści są częściowo lub całkowicie ząbkowane. Kwitnie u nas w połowie wakacji.

Ostrokrzew lśniący (Ilex laevigata)

Kolejny ostrokrzew zupełnie nieprzypominający znanych nam ostrokrzewów. Górna powierzchnia liści jest gładka z drobno ząbkowanymi brzegami. Liście jasnozielone osadzone na owłosionych ogonkach. Owoce kuliste, jasnoczerwone, osadzone bezpośrednio na gałązakch. Ogonki są niewidoczne.

Ostrokrzew macropoda (Ilex macropoda)

Drzewo liściaste osiągające kilkanaście metrów wysokości. Liscie bez kolców, owalne, zielone, piłkowane. Owoce czerwone, drobne, osadzone na długich szypułkach. Owocuje u nas bardzo skromnie.

Ostrokrzew Perny'ego (Ilex pernyi)

Zimozielone, małe drzewo, posiadające sztywne gałęzie, gęsto pokryte liśćmi. Liście nietypowe - kwadratowe u nasady, z długim trójkątnym wierzchołkiem i dwoma dużymi kolcami, a często mniejszym po każdej stronie. Są ciemnozielone, błyszczące, skórzaste. Owoce bezogonkowe, czerwone, okrągło-podłużne.

Ostrokrzew piłkowany (Ilex serrata)

Duży krzew liściasty z rozłożystymi gałęziami. Liście owalne i jajowate, drobno ząbkowane, matowozielone na wierzchu, miękkie z drobnym meszkiem. Nie posiadają kolców. Owoce czerwone, kuliste.

Wkrótce kolejni przedstawiciele tego rodzaju drzew i krzewów.

Berberys Juliany o ciemnogranatowych wydłużonych owocach

Do mojej kolekcji roślin zimozielonych dodaję berberys Juliany (Berberis julianae). To najpiękniejszy berberys jaki spotkałem. Nie dość, że to duży zimozielony krzew to pięknie i obficie owocuje na niebiesko. Ten niebieski to nawet granatowy, a owoce są pokryte sinawym, woskowym nalotem. Wyglądają ślicznie. Nie są jednak okrągłe ale wydłużone. Wiszą sobie po kilka sztuk w wiązkach na długich, bordowych ogonkach.Wiszą na gałązkach aż do wiosny. Czekają sobie spokojnie na kolejne kwitnienie. Teoretycznie można je spożywać na surowo ale są bardzo kwaśne.

Berberys ten przez te granatowe owoce może nieco, ale tylko nieco, przypominać mahonię. W końcu obie rośliny należą do tej samej rodziny berbebrysowatych.

Urody temu berberysowi dodają jego liście - są duże, wydłużone, brzegiem zakończone kolcami. Świetnie wspomagają roślinę w obronnych zastosowaniach żywopłotowych. Krzew albowiem dorasta nawet do 1,5 - 2 metrów.

Co istotne berberys Juliany to jeden z najbardziej mrozoodpornych zimozielonych berberysów. Nie ma więc większych obaw, że nie wytrzyma naszych zim i pogubi przemarznięte liście. Tej zimy przy - 15 nic takiego nie miało miejsca.

Roślina pochodzi z Środkowych Chin i została opisana przez austriackiego botanika Schneidera, a nazwa nadana na cześć jego żony Juliany

Irga szwedzka 'Ursynów'

Irgi nie kojarzą się zupełnie z drzewami. Głównie spotykamy je w formie krzewiastej, rozłożystej, czy jako mini roślinki skalniakowe. Jest jednak kilka gatunków irg, które są drzewkami. Będę starał się je pokazać tu na blogu, a przypominam tylko, że opisałem już irgę jamkowatą.

Dziś irga szwedzka (Cotoneaster suecicus), która co prawda jest krzewem rozrastającym się mocno na boki, ale mi udało się zdobyć polską odmianę 'Ursynów' (Cotoneaster 'Ursynów') w postaci szczepionego drzewka 1,5 metrowej wysokości. Ponieważ w nazwie łacińskiej irgi szwedzkiej mamy znak × to wiadomo, że jest to mieszaniec. Czego? Irgi Dammera (Cotoneaster dammeri) z irgą wyrazistą (Cotoneaster conspicuus). Odmiana ta została wyselekcjonowana przez Włodzimierza Senetę w latach 60. XX wieku i wprowadzona do sprzedaży w 1965 roku.

Irga szwedzka w Polsce jest najczęściej sadzoną, zimozieloną i okrywową irgą. Charakteryzuje się obfitym kwitnieniem i owocowaniem. Dorasta do 0,5 metra wysokość i 1,5-2 metrów szerokości. Cechują ją łukowato wygięte, ciągnące się po ziemi gałązki. Liście eliptyczne, zaokrąglone na wierzchołkach, małe, do 2 cm długości. Z wierzchu ciemnozielone, skórzaste, nagie i błyszczące, a spodem niebieskawozielone. W tej chwili rozwija małe, odwrotnie jajowate, błyszczące owoce o średnicy 1 cm. Teraz są sinozielone, delikatnie żółknące, a po dojrzeniu przyjmą intensywnie pomarańczowoczerwoną barwę. 

Roślina bardzo wolno przyrasta, a w bardzo mroźne zimy może przemarzać, jednak dobrze się regeneruje. Warto ją sadzić na osłoniętych stanowiskach. 

Tak prezentuje się drzewkowata wersja irgi szwedzkiej 'Ursynów':

Drzewa i krzewy liściaste zimozielone

Do ogrodu warto tak dobierać rośliny, aby zachwycały przez cały rok. Zaczynając od kwitnienia wiosną i latem, pięknego owocowania o przedziwnych kształtach, kolorowych przebarwień liści jesienią, dekoracyjnych korowin po opadnięciu liści czy niegubienia liści w ogóle. Tymi ostatnimi - zimozielonymi drzewami i krzewami zajmę się w tym wpisie. Chodzi o liściaste zimozielone, nie chodzi o iglaki niegubiące igieł. To zupełnie inna grupa.

Drzewa i krzewy liściaste zimozielone

W szkółkach są dostępne przeróżne rośliny zimozielone ze względu na rozmiar (od małych krzewów po kilkumetrowe drzewa), pokrój (kula, stożek, kolumna), wielkość i kształt liści, zastosowania (soliter, na żywopłot, na skalniak, jako osłona innych, mniej odpornych na mróz roślin, płożące pod drzewa, ochronne z kolcami, pnącze...).

Bukszpan